AMPRİZM « Bilim ve Sanat
Deneycilik- Felsefede Epistomoloji �bilgi teorisi� probleminde yer alan
bir doktrin. Bilginin esas kaynağının deney olduğunu ve akılda doğuştan
hiçbir bilgi veya prensip mevcut olmadığını söyleyen filozofların
görüşüdür. Bunlara göre insan zihni doğuştan boş bir levhadır
(table-rase). Bütün bilgilerimiz, aklın prensipleri de dahil sonradan
deney yolu ile elde edilir. Yeni doğmuş bir çocuğun zihni balmumundan
yapılmış bir plâk gibidir. Duyu organları vasıtasıyla dışardan alınan
bütün etkiler bunun üzerine işlenir; böylece bilgi sahibi oluruz.
Amprizm, bilgilerimizin esas kaynağının akıl old... Devamı »»»
ANIT « Bilim ve Sanat
Büyük bir olayı veya ünlü bir adamı anmak ve hatırlamak için yapılan
heykel, dikili taş veya zafer takı gibi sanat eserleri. İstanbul'da
Taksim alanındaki Cumhuriyet anıtı, Ankara'daki Atatürk heykeli gibi.
Dünyanın en eski ve en büyük anıtı Mısır ehramlarıdır. Eski
Yunanlılarda ve Romanlılarda mimarlık sanatının en güzel anıtlarına
rastlanır. Bilhassa yeni ve yakın çağlarda Avrupa'da ve Amerika'da ünlü
anıtlar yapılmıştır. Bizde anıt yapmak, ancak Meşrutiyet devrinde
başlamıştır. İlk anıt, İstanbul'da dikilen Hürriyet-i Edebiye
Abidesidir. Uzun zaman fazla bir gelişme göstermeyen anıt dikme...
Devamı »»»
ARAP SANATI « Bilim ve Sanat
Arap dil ve egemenliğinin yayılmış bulunduğu Hicaz, Yemen, Suriye,
Irak, Mısır, Mağrip ve İspanya'da,İslâmlıktan sonra gelişen sanatların
hepsine birden verilen ad. Bu ülkelerde, İslâmlık'tan sonra gelişen
sanat eserlerine Araplar'ın kendi sanat geleneklerinden fazla bir şey
eklememelerine rağmen buralarda ortak vasıflı yeni bir sanatın doğup
gelişmesinde Araplar'ın büyük rolü olmuştur. Mimarlık, resim, minyatür,
mozaik, çinicilik, camcılık, tezhipçilik, halıcılık gibi sanatlarda
gelişen, Arap sanatının ballıca özelliği bütün yüzeylerin �arabesk�
denen bezemelerle ya da başka şekil ve resiml... Devamı »»»
ARKEOLOJİ « Bilim ve Sanat
Eski zaman sanat ve eserleri bilimi. Eski zamanlarda insanlar
tarafından yapılmış, gözle görülen ve elle tutulan her eser titizlikle
incelenir; cinslerine, devirlerine ve özelliklerine göre belli gruplara
ayrılır ve her biri insanın geçmiş hayatının türlü safhalarını
aydınlatmağa yarayan belgeler halinde değerlendirilir. Bunun için
çeşitli yardımcı bilim kollarından, filoloji, antropoloji, jeoloji,
coğrafya, sanat tarihi ve felsefeden faydalanır. Arkeoloji
çalışmalarının başlangıç] kesin olarak bilinmiyor. İnsan hayatının
geçmişini öğrenmeğe çok eski devirlerden beri çalışmıştır. Fakat
arkeol... Devamı »»»
ASTRONOMİ « Bilim ve Sanat
Gök cisimlerinin uzaydaki durumlarını, hareketlerini, kimyasal ve
fiziksel yapılarını inceleyen bilim. Yıldızlı gök kubbesi, en eski
devirlerde dahi dünyada yaşayan insanların dikkatini çekmiş, bu
bilinmeyen, gidilemeyen yerler hakkında bilgi sahibi olmak, insanların
en önemli kaygılarından biri olmuştur. Bu sebepten astronomi,
başlangıcı insanlık tarihi kadar eski bir bilim koludur. Üzerinde
yaşadığımız Yer, Güneş'e bağlı gezegenlerin nispeten küçüklerinden
biridir.Yere en yakın olan cisim Ay'dır. Ay yerin çekimi altındadır ve
Yer'in etrafında bir elips çizer. Ay'dan sonra Güneş'in ve öbür...
Devamı »»»
ANATOMİ « Bilim ve Sanat
Organik varlıkların yapısını, organların yer, biçim, özellik ve
komşuluklarını anlatan bilim. Sağlam organları inceleyen anatomiye
normal anatomi, hasta organları inceleyen anatomiye patolojik anatomi
denir. Normal anatomi, sistemleri ve bölgeleri incelemesine göre
sistematik anatomi ve topografik anatomi adını alır. Sistematik
anatomi, şu altı sistemi inceler : Oynatma sistemi, damar sistemi,
sindirim sistemi, solunum sistemi, idrar ve üreme duyu organları ve iç
salgı bezleri sistemleri. Oynatma sistemi; iskelet, eklem ve kas
konularını içine alır. İskelet, vücudun sert ve beyaz kısmı ola...
Devamı »»»
ACAİBİ SEBA-İ ALEM « Bilim ve Sanat
Eski dünyanın yedi harikası - Eski zamanların en hayrete değer sanat
eserlerine eski milletlerce verilen addır. Genel olarak rastlanan
eserler şunlardır: Mısır Ehramları : Eski Mısır Hükümdarlarını
cesetlerini edebiyen muhafaza etmek
için çok yüksek ehram şeklinde yapılmış ve en önemlilerinin Cize'de
bulunduğu mezarlardır. Semiramis'in Asma Bahçeleri : Bâ"foü'de
Semiramis'in bahçeleridir. Bu bahçeler altı kemerle tutturulmuş yedi
şedden ibarettir. Üzerine en nâdir ağaçlar dikilmiştir. Zeus Heykeli :
Yunanistan'daki Olimpos'ta ünlü eski Yunan heykeltraşı Fidyas'ın vücut
kısmını fildişi... Devamı »»»
ANSİKLOPEDİ « Bilim ve Sanat
Gerek bütün genel bilgileri, gerekse yalnız bir bilime mahsus bilgileri
içine alan eser. Ansiklopediler, büyük bir çalışma sonucu meydana gelen
ve başlı başına birer kütüphane olan eserlerdir. Ansiklopediler,
konulan bakımından genel ve özel olarak ikiye ayrılırlar. Genel
Ansiklopediler, çeşitli bilimleri bir araya toplarlar, özel
Ansiklopediler, yalnız bir bilimin ya da fennin konularını bir araya
toplarlar: Hukuk ansiklopedileri, tıp ansiklopedileri gibi. Bunlardan
başka ansiklopediler, alfabetik ya da sistematik (metodik) esaslar
içinde düzenlenirler. İlk ve Orta Çağlarda ansiklopedi tari... Devamı
»»»
BAKTERİYOLOJİ « Bilim ve Sanat
Küçük canlılardan bahseden bir bilim olan mikrobiyolojinin bitki asıllı
olan (bakteriler) mikroplarla uğraşan kısmı. Çok eski zamanlardan beri
hastalıkların bulaştığı kabul edilmiş, fakat bu bulaşma sebepleri
deneylerden uzak, filozofların görüşleri ile açıklanmıştır. Ancak,
XVII. yüzyılın ikinci yarısında Almanyalı Leeuvvenhoekun mikroskobu
icat etmesi ile, hastalık sebebi olan ve gözle görünmeyen küçük
canlıların kimyageri Louis Pasteur'ün 1856 da fermantasyonu bulması,
1867 de İngiliz hekimi Lister'in ameliyatlardaki iltihapların, havadaki
küçük canlıların varlığından ileri geldiğini söyle... Devamı »»»
BALET « Bilim ve Sanat
Bir konuyu, müzik refakatinde ve dekor yardımıyla sahnede sözsüz olarak
canlandıran tek yada birkaç kişinin birlikte yaptığı danslar ve minetik
hareketler serisi. Güzel sanatlardan biri olan balet, bir konuya bağlı
olursa da; bazı hallerde, müziğin ritmine, melodisine dayanarak konusuz
da olabilir. Balet, insanın kendi iç âlemini, düşüncelerini ve
duygularını renk ve şekil unsurlarından faydalanarak anlatan sayılı
sanatlardan biridir. Balette, dansör ve dansözlerin yapacağı
hareketler, en ince ayrıntılarına kadar tespit edilir ve özel bir takım
işaretlerle baletin müziğine parelel olarak gös... Devamı »»»
BALON « Bilim ve Sanat
Atmosfer içinde yükselmek ya da orada dengede durmak için hafif ve gaz
geçirmez kumaştan yapılmış, yoğunluğu havanınkinden az olan bir gazla
doldurulmuş küresel, sucuk biçimindeki vasıtalara verilen ad. İstenilen
yere götürülebilen cinsten olmayan balonların genel olarak ipekten
yapılmış bir �zarf�ı vardır. Bu zarf gazın geçmemesi için keten yağı
ile sıvanmıştır. Küresel balonlarda üst yarım küreyi tamamıyla örten
bir file bulunur. Bu filenin ipleri sert odundan yapılmış bir halkaya
tespit edilmiştir. Bu halkaya asılan �sepet�te adamlar, �safra� adı
verilen kum torbaları ve çeşitli eşya bulu... Devamı »»»
BAROK ÜSLÛBU « Bilim ve Sanat
Avrupa'da XVI. yüzyıl ortalarından XVIII. yüzyıl ortalarına kadar devam
eden bir sanat akımını tarif etmek için kullanılan deyim. Klasik
Rönesans üslûbunun,eğri doğru sedef ve incilere benzeyen deniz
hayvanları kabukları şeklinde meydana gelen bozuk bir süsleme tarzıdır.
İtalya'da ünlü mimar ve ressam Mikel Angelo'dan sonra başlayan bu
mimarî üslûbun en ünlü sanatçısı mimar Bernini'dir. Klâsik Rönesans
mimarisinden sonra bütün dünyaya yayılmış olan bu üslûp, 1730 yılında
Türkiye'ye de girmiş ve Türk mimarisinin Barok üslûbunu meydana
getirmiştir. İstanbul'daki Nuruosmaniye camisi bu üslûpta ya... Devamı
»»»
BAROMETRE « Bilim ve Sanat
Atmosfer basıncını ölçmek için kullanılan âletlere verilen ad. Atmosfer
basıncının varlığını göstermek ve belli bir sayı ile değerini bulmak
için ilk deney, Gelilei'nin öğrencisi Torricelli (1608 - 1647)
tarafından 1643 yılında yapılmıştır. Kendi adı ile anılan bu ünlü
deneyin de Torricelli 1 santimetre boyunda bir tarafı kapalı öbür
tarafı açık bir cam boru kullanılmıştır. Bu cam boruyu tamamen cıva ile
doldurduktan sonra ağzını parmakla kapayarak ters çevirmiş, yine içine
batırmıştır.
Tamamen civa ile dolu olan cam borudan, bu dikey durumda iken bir
miktar civa çanağa akmış ve yaklaşık olara... Devamı »»»
BEHAVİORİZM « Bilim ve Sanat
Modern psikoloji akımlarından biri. İngilizce �Behavior = davranış�
kelimesinden yapılmış bir deyimdir ve Türkçeye �davranış - alışkanlık
ruhbilimi� olarak geçmiştir. Behaviorizm, 1912 yılında Amerika�da Jonh
Broadus Watson (1878.) tarafından �içe bakış psikolojisi� ne bir tepki
olarak kurulmuştur, Deneysel psikolojinin kurucusu; olan Alman
psikologlarından Wilhelm Wundt (1832 - 920) tarafından 1879 da kurulan
ilk psikoloji lâboratuarı ile psikolojiden ruh tetkikleri atılmış, onun
yerine psikolojinin konusu olarak sadece ruh olayları alınmıştır.
Böylece psikolojide bilimsel çalışmalar yapıla... Devamı »»»
BAER KANUNU « Bilim ve Sanat
Dünya üzerinde serbestçe hareket edebilen bir cismin, dünyanın dönmesi
sebebi ile hareket doğrultusunda gösterdiği sapmayı açıklayan kanun.
İlk defa 1860 yılında Ernst Baer tarafından bulunmuştur. Bu kanuna göre
cisimlerin hareket doğrultularında gösterdikleri sapma, Kuzey
Yarımküresinde sağa, Güney Yarımküresinde soladır. Bu sebeple
rüzgârlar, nehirler ve deniz akıntıları, kuzeyde sağa, güneyde sola
yönelirler. ... Devamı »»»
BİYOKİMYA « Bilim ve Sanat
Hayat belirtilerinin temeli olan kimya reaksiyonlarını ve canlıların
kimyasal yapısını inceleyen bilim. Biyokimya biyoloji meselelerinin
aydınlatılması için organik ve anorganik kimya, fizikokimya, fizyoloji,
biyoloji ve mikrobiyoloji bilim dallarından da faydalanır. Biyokimya
başlıca iki büyük çalışma alanına ayrılır : a - Canlıların meydana
getirdiği kimya maddelerini tarif eder ve bu maddelerin yapısını
anlatmağa çalışır, b - Canlılardaki kimya reaksiyonlarım inceler. Bu
bakımdan biyokimya, canlı organizmalar sistemi içinde bulunan
proteinler, karbonhidratlar ,yağlar (lipitler) gibi org... Devamı »»»
BOTANİK « Bilim ve Sanat
Bitkilerden söz eden bilim. Botanik bitkilerle ilgili çeşitli
problemlere cevap vermek istediğinden birçok kollara ayrılır: 1-
Morfoloji (bitkilerin iç ve dış yapılarını tanıtır ve anlatır), 2 -
Fizyoloji (bitkilerin canlılık olaylarını inceler), 3 - Ekoloji
(bitkilerin zararlı ve faydalı özelliklerini, bitkinin yaşadığı çevreye
uyma şeklini inceler), 4 - Sis tematik (bitkilerin sınıflara
ayrılmasını inceler), 5 - Bitki coğrafyası (bitkilerin dünya üzerindeki
yayılışlarını ve bu yayılıştaki sebepleri inceler), 6 - Paleofitoloji
(jeolojik devirlerde yaşayan ve şimdi kaybolmuş olan bitkileri inc...
Devamı »»»
BRAKİSEFAL « Bilim ve Sanat
Antropoloji biliminde kafatası şekillerinden birine verilen ad. Bu
deyim karşılığı olarak Türkçede �kısakafalı� kelimesi kullanılmıştır.
Antropoloji bilimi, insan ırklarının tasnifinde kafatasının biçimine
göre sınıflamalar yapmıştır. Buna göre, burun kökü üzerinde ve kas
kavisleri arasında bulunan glabella noktasından ölçülen en büyük ön
arka uzunluk ile buna dikey olan en büyük genişlik arasındaki oran,
kafatası şekillerini vermektedir (kafa endisi). Bu endis, 80 den fazla
olursa (yani genişlik fazla olursa) böyle kafataslarına brakisefal,
endis bu rakamdan az olursa (75 ile 79,9 arası) mezo... Devamı »»»
BUYYON « Bilim ve Sanat
Mikropların üremeleri için, birçok sun'i besi yerlerinin esasını
meydana getiren ve bakteriyoloji lâboratuarlarında kullanılan
maddelerden biri. Buyyon, yağ ve sinirlerinden ayrılan sığır etinin et
makinesinde çekilmesi suretiyle hazırlanır. Yarım kilo ete bir kilo saf
su eklenerek pişirilir. Su uçtuktan sonra, süzülür. Bu süzüntüye 10
gram pepton, 5 gram tuz ve 2 gram sodyum fosfat eklenerek yeniden buhar
kazanında kaynatılır. Sürülerek balonlara konduktan ve sterilize
edildikten sonra mikroplar için besi yerleri olarak kullanılır. Diğer
bir deyimle �et suyu� olan buyyona, başka maddeler ekle... Devamı »»»
BÜST « Bilim ve Sanat
İnsan bedeninin, göğüsten yukarı bir bölümü içine alan heykel. Büst,
taş, mermer, ağaç, seramik, alçı ve benzerlerinden yapılabilir. Büst
sanatı, özellikle Rönesans sanatçılarıyla büyük bir önem kazanmış ve
XVIII. yüzyıldan zamanımıza kadar yüksek değerde eserler meydana
getirilmiştir.
... Devamı »»»
BOLOMETRE « Bilim ve Sanat
Bir cins dirençli termometre. Langley'in bulduğu bolometre milyonda bir
dereceye kadar sıcaklık değişmelerini gösterebildiği gibi, kırmızı
ötesi ışınımların incelenmesinde, ışıma enerjisinin ölçülmesinde
kullanılmaktadır. Aletin esas kısmı işlenmiş bir platin şerittir.
Platin şerit ısındığında elektrik direnci artar.Böylece direnç
değişmeleri ölçülerek ısınma derecesi hesaplanır. ... Devamı »»»
BÜYÜTEÇ « Bilim ve Sanat
Çoklukla küçük cisimleri daha büyük görebilmek için, bu cisimlerle göz
arasına konan yakınsak mercek, pertavız. Büyüteçlerde odak uzaklıkları
küçüktür. İncelenecek cisim büyüteç ile bunun odaklarından birisi
arasına yerleştirilir; öbür odak tarafına da gözleyicinin gözü gelir.
Böylece cismin zahirî, büyük ve doğru bir görüntüsü görülmüş olur. ...
Devamı »»»
CAM MOZAİK « Bilim ve Sanat
Küçük küp şeklinde kesilen renkli camlardan yapılmış duvar resimlerine
verilen ad. Renkli küçük taş parçalarından yapılmış "taş mozaikler"
önceleri Pompei'de kullanılmış; bu şekil esas alınarak süsleme cam
mozaik doğmuştur. IV. Yüzyıldan başlayarak birçok kiliselerin duvarları
cam mozaikten yapılmış duvar resimleri ile süslenmiştir. Bugün cam
mozaik, daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Türkiye'de çini mozaik ve
çini kaplama kullanıldığından cam mozaik önem taşımaz. ... Devamı »»»
CAMBAZLIK « Bilim ve Sanat
İp üstünde dans etmek ve çeşitli hünerler göstermek sanatı. Cambazlık
sanatı, metotlu ve enerjik bir çalışma sonucu elde edİLebilir. Bu
sanatta ilerlemiş olan her sanatçı, çalışma metodu ve hünerler yapma
kabiliyetine göre, çeşitli oyunlar oynar. Bu sebeple, ip üstünde
soyunup tekrar giyinen, yılan gibi kıvranan, çeşitli ölüm atlayışları
yapan, bisikletle yürüyen gözü bağlı olarak içinde bir kadın ya da
erkek bulunan el arabası süren, v.s. cambazlara rastlanmıştır. Birçok
milletlerde olduğu gibi Türk halkı arasında da rağbet bulan cambazlık
sanatının bugün klâsik hale gelmiş hünerleri, daha ç... Devamı »»»
CAPİTOLİUM KURDU « Bilim ve Sanat
M. Ö. 500 yılından kalma tunçtan yapılmış bir Etrusk heykeli. Esere
XVI. yüzyılda Romulus ve Remus ikizleri ilâve edilmiştir. Şimdi Roma'da
Konservatörler Sarayı'nda bulunmaktadır. ... Devamı »»»
COĞRAFYA « Bilim ve Sanat
Toprak iklim, ırk, millet, dil, ürün gibi çeşitli yönlerden yeryüzünü
tanımlayan ve birçok kollara ayrılmış bilim. Coğrafyanın ayrıldığı
kollardan başlıcaları şunlardır: Ekonomik Coğrafya (coğrafyanın toprak
ürünlerini, sanayii, ticareti inceleyen bölümü). Fizikî Coğrafya
{karalarla denizlerin durumunu, yüzey şekillerini ve iklimlerini
inceleyen bölümü).Matematik Coğrafya (yeryüzünün şeklini, uzaydaki
durumunu ve uzaydaki yıldızlarla, gezegenlerle olan durumunu,
münasebetlerini inceleyen bölümü), Siyasî Coğrafya (ırkları, dilleri,
milletlerin durumunu, devletlerin sınırlarını, devlet şekilleri...
Devamı »»»
ÇEMBERLİTAŞ « Bilim ve Sanat
İstanbulda Sultanahmet Beyazit arasındaki Diyanyolu'nda kızıl mermerden
yapılmış tarihi bir sütun. Bizans İmparatoru Konstontinus zamanında
burada bulunan büyük bir meydanda kurulmuştur. İmparator tarafından
Roma�dan getirildiği bilinmektedir. Sütun Romada iken tepesinde
Apolılon'un heykeli bulunmakta idi. İstanbul�a getirildikten sonra
Kostantinus'un Julianusun, Theodosius'un heykelleri konmuş. Aleksi
Kommen zamanında bir başlıkta bir haç yerleştirilmiştir. Mustafa III.
zamanında bir yangından zarar görerek çatladığı için demir çemberlerle
bağlanmıştır. 1071 tarihinden bu yana halk ta. rafınd... Devamı »»»
ÇEŞMİ BÜLBÜL « Bilim ve Sanat
Bir şişe çeşidi. Eski Türk camcılığının en parlak devirlerinin
ürünüdür. Bu şişeler sadece cam'dan yapılmayıp cam'a billur ve
fayans'ın katılmasıyla yapılmıştır. Cam'a katılan bu maddeler şişenin
gövdesinde döne döne renkli çizgiler halinde uzanır. ... Devamı »»»
ÇİN ŞEDDİ « Bilim ve Sanat
Çin'de M.Ö. III. yüzyılda imparator Cenk zamanında yapılmış olan büyük
duvar. Liyau-Tung körfezi kıyılarından başlayarak Kansu bölgesinin
kuzeybatısına kadar devam eden ve 2.755 kilometre uzunluğunda olan bu
duvar, 6 metre yüksekliğindedir. Her ikiyüz adımda, 12 metreye yükselen
bir
kale bulunmaktadır. Bugün çoğu yerleri yıkılmış olmakla beraber, eski
çağların �Acaibi Seb'ai Âlem� inden biri sayılır. Çin şeddi, yabancı
akınlardan Çin'i korumak amacı ile yaptırılmıştır. ... Devamı »»»
ÇİNİ - ÇİNİCİLİK « Bilim ve Sanat
Bir çeşit beyaz topraktan yapılan ve fırında pişirilen üzeri sırlı
seramik işlerine verilen ad. Çini şeffaf değildir ve ışığa tutulduğunda
ışık geçirmez. Çini, balçık, beyaz balçık ve kalorin gibi üç cins
topraktan yapılır. Topraklar, fabrika ya da atölyelere getirildikten
sonra su içinde yoğrulur, süzülür, elekten geçirilir. Günlerce
havuzlarda bekletilir. Böylece çamurlar koyulaşır. Bu çamur basınç
altında bırakılmak suretiyle çini hamuru haline getirilir. Çini, bu
hamurdan, a - Tornada, b - Döküm suretiyle, c - Kalıplarda imâl edilir.
Çamura istenen şekil verildikten sonra rötuş edilir v... Devamı »»»
ÇİNKOĞRAFİ « Bilim ve Sanat
Resimleri ve çeşitli şekilleri, kâğıda basmak için, bunların negatif
benzerlerini çinko üzerine çıkarma sanatı. Çinkoğrafi, fotoğrafçılığın,
matbaalığa tatbiki ile meydana gelmiştir. Bir dergi, bir gazete, bir
fotoğraf ya da şekil, çinkoğrafide, çinko üzerine tespit edilir.
Böylece o fotoğraf ya da şekil, istenen sayıda kitap, gazete ve dergide
yayınlanmış olur. Çinkoğrafide bir resmin çinko üzerine tespiti şu
şekilde olmaktadır. 1 - Fotoğraf, klişe makinesinin karşısına gergince
ve diklemesine konur. Klişe makinesinde bu fotoğrafın ikinci bir
kopyası, eczalı bir cam üzerine ya da bir film... Devamı »»»
ÇİÇEKÇİLİK « Bilim ve Sanat
Yıllık ya da çok yıllık bitkileri yalnız çiçek, yaprak ve gövdelerinin
estetik güzelliklerinden faydalanmak amacı ile üretilmesi sanatı. Çiçek
yetiştiricileri, soğuk iklimlerde normal, ılıman iklim bölgelerinde ise
turfanda çiçek ya da süs bitkilerini, cam çerçevelerle örtülü kuytu
yerlerde, ya da seralarda (limonluk) yetiştirilir. Buralarda özellikle
havanın belli bir dereceden düşük olmaması ve rutubet oranının, belli
bir oranda olması dikkat edilmesi gereken şartlardandır. Sıcak iklim
bölgelerinde ise çiçek ya da süs bitkileri açıkta yetiştirilir. Özel
olarak yetiştirilen bu bitkiler tohu... Devamı »»»
ÇOBANLIK « Bilim ve Sanat
Genel olarak büyükbaş çiftlik hayvanların, daha çok bunlardan davar
(koyun, keçi) grubunun bakımı sanatı. Bunları güdüp otlatana �çoban
�denir. Birçok yerlerde, sığır sürülerinin bakıcılarına da �sığırtmaç�
denir. Çobanlık, pratik bilgi isteyen bir iştir. Sürünün nerede, nasıl,
ne zaman yatırılacağı, gezdirileceği, otlatılacağı, sulanmasının
zamanı, bilinmesi ve dikkat eder. Pratik olarak çorukluk devirleri
sürüyü bulaşıcı hastalıkların bulunacağı alanlara sokmamak, doğum
zamanlarında gerekli tedbirleri almak, otlakların ot çeşitlerini
bilmek, hayvanların sağlığı konusunda gerekli pratik, bil... Devamı »»»
DARWİNCİLİK « Bilim ve Sanat
İngiliz biyoloji bilgini Darwin'in kurduğu teoriye verilen ad. Darwin'e
göre canlılar yaşadıkları ortama uymak için mücadele etmek
zorundadırlar. Bu bir hayat mücadelesi ortamın fizik şartlarıyla ve
canlılarıyla olur. Bu savaşta kazananlar hayatta kalır, kaybedenler
ölür. Canlıların bu şekilde çözülmeleri de "tabiî seleksiyon"u (tabiî
ayıklanma) meydana getirir. Darwin bu düşüncesini sun'i ayıklanma ile
açıklamıştır. Sun'î ayıklanma da insanlar, bitki ve hayvanların ortam
şartlarıma en uygun karakterlerini taşıyanlardan çok, en iyi ürün
verenlerini ayırmaktadırlar. Tabiî seleksiyonda ise bu ... Devamı »»»
DENEY « Bilim ve Sanat
Bilimsel bir gerçeği göstermek için yapılan gözleme ya da deneyleme,
Müsbet bilimlerde kanunları elde etmek için tabiatı tanımak gerektir.
Tabiatı tanımak için de tabiattaki olayları teker teker görmek ve
bilmek yetmez olaylar arasında daima aynı kalan münasebetleri bulup
ortaya çıkarmak gerekir. Bu bakımdan, bir cismin düşmesi, bir bit.
kinin çiçek açması, bir insanın bunamaması gibi olayların çeşitli
bağlantıları.bilinmesi ,bunlar arasındaki bağlantıdan kanunlara
varılabilmesi, deneyle mümkündür. Müsbet bilimlerde deney, iki şekilde
görülür : a) Gözlem, herhangi bir olayın, dikkatli şekilde... Devamı
»»»
DOKUMACILIK « Bilim ve Sanat
Hayvansal, bitkisel ya da madensel tellerin (ipliklerin) alttan ve
üstten geçilerek haç gibi örülmesinden meydana gelen yumuşak fakat
dayanıklı şeyleri yapma sanatı. Dokumaların pamuktan olanlarına �bez�,
yünden olanlarına �çuha� ya da �kumaş�, ipekten olanlarına �ipek kumaş�
denir. Dokumalar, tezgâhta yapılır. Tezgâhların ilkel olanları ağaçtan
yapılmıştır. Bu tezgâhların üzerine yukarıdan aşağıya doğru uzatılan ve
�arış� denen ipliklerin aralarından �atkı�denen yatay iplikler
geçirilir ve ileri-geri hareket eden bir tarak aracıyla dokunur. ...
Devamı »»»
DOLİKOSEFAL « Bilim ve Sanat
Antropoloji biliminde kafatası şekillerinden birine verilen ad. Bu
deyim karşılığı olarak Türkçede �uzunkafalı� kelimesi kullanılmıştır.
Antropoloji, insan ırklarının tasnifinde, kafatasının biçimine göre
sınıflamalar yapmış ve bu biçimlerden braki sefal mezosefal ve
dolikosefal şekillerini çıkarmıştır. Buna göre, burun kökü üzerinde ve
kas kavisleri arasında bulunan glabella noktasından ölçülen ön-arka
uzunluk ile buna dikey olan genişlik arasındaki oran, kafatası
şekillerini vermekte ölçü olarak kullanılmaktadır. Bu endis, 74,9 dan
küçük olursa, böyle kafa şekillerine dolikosefal adı veril... Devamı
»»»
DÖĞME « Bilim ve Sanat
Vücudun derisi üzerine iğne gibi sivri şeylerle çizilmek ve içine renk
veren maddeler konulmak suretiyle yapılan resim, yazı ve şekiller.
Döğme'nin eski zamanlardan beri insanlar tarafından vücutlarına tatbik
edilen bir âlet olduğu sanılmaktadır. Eskiden bazı milletlerde
esirlerin derisi üzerine, sahiplerinin işaretlerini bildiren şekiller
çizildiği bilinir. Bugünkü medenî milletlerde de, bin çok insanlar
çoklukla gemici ve madenciler kollarına, göğüslerine, vücutlarımı
çeşitli bölgelerine böyle dövmeler yapmaktadırlar. Bazı aşağı
tabakadaki insanlar da, kollarına ve göğüslerine, aşklarındaki ...
Devamı »»»
DOLMEN « Bilim ve Sanat
Tarihten önceki insanların, yere kapı şeklinde diktikleri taştan büyük
anıtlar. Bunların ikisi, karşılıklı olarak ye re dikey olarak dikilmiş,
üstlerine de yatay olarak boylu boyunca ve kapak gibi bir taş
oturtulmuştur. Musalla taşına benzerler. Bunların birer mezar olarak
yapıldıkları bilinmektedir. 22 metre uzunlukta olanları vardır. Yeni
taş devri anıtlarından olan dolmenler, Fransa'nın Bretagne bölgesinde,
Hindistanda Afrika'da Japonya'da çok bulunur. ... Devamı »»»
EBÜLHEVL « Bilim ve Sanat
Mısır'da Cizre'de bulunan ve Avrupalılarca �Sphinx� adı ile bilinen
aslan vücutlu, insan başlı ünlü anıt. 17 metre yükseklikte, 39 metre
genişliktedir. Yerli bir kayanın yontulmasıyla meydana getirilmiştir.
Yapıldığı zaman belli değildir. Eskiden vücudu kumlara gömülü iken 1817
yılında kumlar açılarak vücut meydana çıkarılmıştır. ... Devamı »»»
EDEBİYAT « Bilim ve Sanat
Güzel sanatlardan birine verilen ad. Edebiyat, düşünce ve duyguların,
söz ya da yazı halinde güzel ve etkili bir şekilde anlatılması
sanatıdır. Edebiyat, yazının meydana gelmesi, dillerin zenginleşmesi
ile başlamış ve gelişmiş bir güzel sanattır. Böylece, insanlığın çok
eski zamanlarından beri bilinen bir sanat olma özelliğini taşımaktadır.
Fakat, var olduğu kabul edilen ilk edebiyatlar, çoklukla sözlü gelenek
halinde nesilden nesle devam etmiş olan bir edebiyat durumundadır.
Ancak, yazılı kaynakların, uzun yüzyıllar saklanabilmesinden sonradır
ki, gelecek yüzyıllara hitap edebilen edebi... Devamı »»»
EHRAMLAR « Bilim ve Sanat
Mısırda eski zamanlardan kalma piramit şeklindeki anıtlar. Bunlar, eski
Firavunların ve hükümdarların türbeleri olarak yapılmış anıtlardır. Nil
boyunca yüzlerce ehram vardır. Bunların en ünlüleri Cizre'de �Kefren ,
Kheops , Mikerinos� ehramlarıdır. Kheops ehramı, 146 metre
yüksekliğindedir. Ehramların genel olarak yükseklikleri 50 - 150 metre
arasında değişmektedir. Mısırlılar, ölümden sonra ruhun gelip vücuda
girdiğine ve kendi cesetlerini bulamayan ruhların öbür hayata
ulaşamayacaklarına inandıkları için ölülerini mumlayarak korurlardı.
Mumyaladıkları ehramların ortasında gizli bir yerd... Devamı »»»
EİFFEL KULESİ « Bilim ve Sanat
Paris'te Champs de Mars meydanında 1889 yılında milletlerarası sergi
münasebetiyle, Fransız
mühendisi Gustave Eiffel tarafından yapılmış olan kule. Yüksekliği 300
metre 65 santimetredir. Eiffel kulesi üzerinde Fransa'nın en önemli
radyo merkezi ile bir meteoroloji gözlem merkezi kurulmuştur. Kulenin
dört ayağı vardır. Birinci katına kadar isteyenler demir merdivenlerden
çıkar. Birinci katta lokantalar, kahvehaneler, fotoğrafhaneler ve
çeşitli dükkânlar vardır. Buradan öbür katlara asansörle çıkmak
mümkündür. Kulenin tepesine yakın yerlerden Paris'i bütün olarak görmek
mümkündür. ... Devamı »»»
EMPRESYONİZM « Bilim ve Sanat
Fransızca �impression (tesir, intiba, izlenim)� kelimesinden alınmış
bir akımın adı. Bu akımın adı, 1874 yılında, Manet , Monet , Pisaro ,
Sisley ve Cezanne'ın birlikte açtıkları bir resim sergisinde
görüşmelerini yazan bir gazetenin Mannet'nin �impression� adlı
tablosunda örnek alarak, bu ressamlar� �impressioniste� adı vermesinden
çıkmıştır. Empresyonizmin başlıca hareket noktası ışıktır. Renkler,
daha canlı olarak ve tabiattaki renklere uygun bir; şekilde verilir.
Yapılan tablolar, masa başında yapılmış tablolardan çok, tabiat içinde
yapılmış tablolar izlemini taşır. ... Devamı »»»
ESKRİM « Bilim ve Sanat
Kılıç ya da süngü kullanmak sanatı ve bu sanatı elde etmek için yapılan
talim ve oyun. İlkin savaşmak amacı düello yapmak ve korunmak için
öğrenilen bu sanat, XVI. yüzyıldan itibaren, bir spor olmağa başlamış,
İtalya ve Fransa�da yaygın olmuştur. Değişik silâhlarla oynanan bu
oyun, çok sivri uçlu uzun kılıçlarla oynanmış ve önemli sporlardan biri
olmuştur. ... Devamı »»»
ESTETİK « Bilim ve Sanat
Tabiatta ve sanatlarda güzelliğin şartlarından ve güzelin insan ruhunda
uyandırdığı etkilerden söz eden bir bilim. Felsefenin bir şubesi
sayılır. Güzelliğin ve güzel felsefesi demek olan bu bilimin kurucuları
Eflâtun ile Aristo'dur. Mantık nasıl gerçeği bulmak için akla
kılavuzluk ediyorsa, estetik de güzel ve güzelliği bulmak için hislere
kılavuzluk eder. Estetik, metafizik estetik, psikolojik estetik, sosyal
estetik, filozofik estetik gibi bölümlere ayrılır. ... Devamı »»»
FİGÜR « Bilim ve Sanat
Resim ve heykelde insan ve hayvan şekillerine verilen ad. Bir tablodaki
figürler denildiğinde, o tablodaki insan ve hayvan resimleri anlaşılır.
Figür genel olarak insan ya da hayvanın bütün vücudunu gösteren
resimdir. Bunlar, ya normal insan ve hayvan büyüklüğünde olur ya da
bunlardan büyük ve küçük olur. Hiçbir elbise ve kumaş parçası ile
örtülmemiş olan ve bütün vücudun göründüğü resme �çıplak figür� elbise
giyilmiş olarak yapılan figürlere �giyimli figür� denir. ... Devamı »»»
FİZYOLOJİ « Bilim ve Sanat
Bitki ve hayvanları meydana getiren doku ve organların vazifelerini ve
bunları nasıl yerine getirdiklerini araştıran bilim şubesi. Fizyoloji,
biyolojinin bir kolu sayılmaktadır. ... Devamı »»»
FOTOĞRAFÇILIK « Bilim ve Sanat
Işık aracı ile resim çıkarmak usul ve sanatı 1829 yılında Nicephore
Niepce (1765 - 1833) ve Jacques Daguerre (1789 - 1851) adlı iki Fransız
araştırıcı tarafından keşfedilmiştir. Fotoğrafçılığın esası gümüş
bromür gibi bazı tuzların güneş ışığı etkisi ile kararması esasına
dayanır. Gümüş bromürü ve iyice hassas bir hale getirilmiş bir cam ya
da jelâtin plağı fotoğraf makinesinin �karanlık oda� denilen boşluğunun
sonuna yerleştirilir. Dışarıda resmi alınmak istenen şeyin hayali, ters
olarak bu plâk üzerine tespit edilir. Böylece, negatif bir hayal elde
edilmiş olur. Bu hassas plâk üzerine tespit... Devamı »»»
FİZİK « Bilim ve Sanat
Maddenin özelliklerini ve niteliklerini değiştirmeyen olay ve
hareketlerini inceleyen ve bunları kanunlara bağlayan bilim. Bir olayın
fizik bilimi bakımından incelenmesi, ancak maddenin �niteliğinin
değişmemesine� bağlıdır. Çünkü niteliği değiştiren olaylarla başka
bilim, kimya bilimi ilgilenir. ... Devamı »»»
FELSEFE « Bilim ve Sanat
Genel olarak varlıkların, prensiplerin ve sebeplerin genel bilimi
şeklinde tarif edilen bilim. Yunanca filos (dost) ve sofia (bilim)
kelimelerinden meydana gelmiştir ve �bilim sevgisi� ve �hikmet
dostluğu� anlamına gelir. Eflâtun, felsefeyi, �varlığın sebeplerini�
anlatan bir bilim olarak görmüştür. Aristo ve Orta çağ filozofları da
�Prensiplerin ve sebeplerin bilimi� olarak tarif etmişlerdir. Her
bilim, kendi konusu içindeki gerçekleri araştırdığı halde, felsefe ilk
ve genel olan sebeplere ulaşabilmek için bütün varlığı tetkik eder ve
bu bakımdan öbür bilimlerden ayrılır. Felsefe, bu âlemin... Devamı »»»
GENETİK « Bilim ve Sanat
Bitkilerde ve hayvanlarda soy çekimi denen olayı inceleyen biyoloji
şubesi. Bu bilim kolu, aynı soya bağlı fertlerin özelliklerini
incelemek yolu ile ana ve baba soylarında meydana gelen ayrılıkları ve
benzeyişleri tespit etmeğe çalışır. Genetik hemen hemen bu yüzyıl
bilimidir. Avustralyalı botanikçi Mendel (1822- 1884) ürettiği bitkiler
üzerinde kalıtım bakımından yaptığı gözlemleri sonucu, kendi adı ile
anılan Soyçekiminde nöbetleşe kanununu bulmuştur. Bu kanunu ile Mendel,
ana ve babadaki bir kısım özelliklerin bazı defa doğrudan doğruya
evlâtta görülmeyip torunlarda meydana çıktığım açıkla... Devamı »»»
GRAFİK « Bilim ve Sanat
Bir olayın yürüyüşünü göstermeyi ya da birkaç şey arasında
karşılaştırma yapmaya yarayan türlü çizgilerden meydana gelmiş şekil.
Grafikler, biri pratik öbürü bilimsel olmak üzere iki amaç için
yapılır. Pratik amaç güden grafiklerle, çeşitli olaylar hakkında toplu,
seri ve doğru görüş elde edilir. Bilimsel amaç güden grafiklerle de, en
doğru istatistik araştırmaları yapılabilir. Bir olayın, çeşitli
yönlerdeki durumlarını grafikleri tespit edip mukayeseler yapmakla, o
ola; hakkında bilimsel değer hükümlerine varılmış olunur. Grafikler,
birçok şekil ve tarzlarda gösterilebilir. Bunlar arasında ... Devamı
»»»
GÜZEL SANATLAR « Bilim ve Sanat
İnsanda heyecan ve hayranlık uyandıran sanatlar. Bu sanatlar
marangozluk, demircilik, dülgerlik gibi, el işinden çok ,ruh ve duyguyu
ilgilendiren sakatlardır. Güzel sanatlar içine, Ortaçağ bilginleri
tarafından on sanat sokulmuştur. Bunlar da: sarf (dilbilgisi), nahiv
(sözdizimi), ilmi beyan (güzel konuşma bilimi), belagat (güzel konuşma
bilimi), hesap felsefe, musiki, hendese geometri), ilmi heyet
(astronomi) idi.Fakat bunlardan çoğu, bilimler arasına girmiş ve güzel
sanat olmaktan çıkmıştır. Güzel sanatların çeşitleri: 1 - Edebiyat:
Kelimelerle yapılan bir güzel sanattır. Nazım ve nesi... Devamı »»»
GEOMETRİ « Bilim ve Sanat
Mekân kavramını kendine konu alan Matematik bilimi. Geometri, mekânda
yer alan şekiller arasındaki zorunlu bağları ve oranları bulur. Bu
şekiller, ya çizgiler gibi bir �boyut� lu olurlar (uzunluk) ; ya
yüzeyler gibi iki boyutlu olurlar (uzunluk, enlilik); ya da hacimler
gibi üç boyutlu olurlar (uzunluk, enlilik, yükseklik). Yüzeylerden,
geometrinin bir bölümü olan düzlem geometrisi hacimlerden da uzay
geometrisi söz eder. Cisimlerin birbirini
kesen iki düzlem üzerindeki izdüşümlerini de tasarı geometri inceler.
Geometrinin bu bölümlerinden başka analitik geometri, sonsuzluk
geometrisi, izdüşel... Devamı »»»
GRAFOLOJİ « Bilim ve Sanat
El yazısından yazarın karakter ve duygularını anlamayı amaç edinen
çalışma, yazı bilgisi. 1622 yılında Baldo adlı bir İtalyan tarafından
çalışarak meydana getirilmiştir. XIX. Yüzyıldan itibaren de
Langenibruch, Michon, Preper gibi bazı ruhbilimciler tarafından bir
bilim kolu haline getirilmeğe çalışılmıştır. Grafoloji ile yazının
şekline, ahengine, çabuk yazılıp yazılmadığına, incelik ve kalınlığına,
gerginlik yönüne bakmak suretiyle yazan hakkında oldukça kesin hükümler
verilmektedir. Yapılan deneylere göre eğri çizgiler yazanın sessiz ve
yumuşak tabiatlı birisi olduğunu gösterir; dört köşeli... Devamı »»»
HALI « Bilim ve Sanat
Yere yaymak, mobilya üstüne serilmek, duvarlara süs olarak asılmak için
yünden ya da ipekten örülen ya da dokunan değişik büyüklüklerdeki örtü.
Yapılış biçimlerine göre başlıca iki çeşide ayrılırlar: 1 - Dokuma
halı, 2 - Örme halı. Dokuma halılar, kumaş gibi olan halılardır.Bunlara
�kilim� adı verilir. Halı tezgâhında dikey olarak çekilmiş ipliklere,
yatay olarak iplikleri bir taraftan öbür tarafa atmak suretiyle
dokunur. Asıl halılar örme olarak yapılan halılardır. Bunlar, halı
tezgâhlarında yatay ve dikey olarak yan yana çekilmiş iplikler üzerine
istenen resme göre dü... Devamı »»»
HATTATLIK « Bilim ve Sanat
Güzel yazı sanatı. Her alfabenin değişik yazılışları vardır. Bu değişik
yazılış şekilleri, hattatlık sanatını (ya da hat sanatı) meydana
getirir. Böyle bir sanata en uygun alfabe, Arap alfabesi olduğu için,
bu yazı ile güzel el yazıları yazmak Osmanlılarda ve Doğu İslâm
dünyasında başlıca el sanatlarından biri haline gelmiştir. Osmanlılar
devrinde hattatlık, bütün Doğu İslâm dünyası hattatlığından çok ileri
gitmiş ve sanat eseri olacak değerde pek çok eserler veren
hattatlarımız yetişmiştir. Hattatlıkta, eski harflerle kullanılan yazı
çeşitleri şunlardır. Celî (her çeşit yazının uzaktan okun... Devamı »»»
HEYKEL « Bilim ve Sanat
Herhangi bir canlının, çoklukla insanın göründüğü şekilde yapılmış
biçimi. Heykel kelimesi, çoklukla tam vücutlu eserlere verilir.
Bunların bele kadar olanlarına �büst� adı verilir Heykeller tek bir
canlıyı (insan hayvan) tasvir edecek şekilde yapılır. Birkaç heykelden
meydana gelmiş anıtlara �heykel grubu� adı verilir. Heykeller, ağaç
çamur, alçı, taş ya da çeşitli madenlerden yapılır. Ağaç ve taş
heykeltıraş olunarak, çamur heykeller cisimlenerek, maden heykeller
dökülerek yapılır. Canlı ile aynı büyüklükte olan heykeller, gerçekteki
ölçülere uyarlar. Gerçekten çok ufak heykeller, biblo, st... Devamı »»»
HİPOTEZ « Bilim ve Sanat
Bazı olayların sebeplerini açıklamak için geçici olarak kabul edilen
bir varsayım. Bütün deneyli olaylar, ilkin zihindeki bir tasarlama ile
başlar. Bilgin ya da araştırıcı, zihnindeki bu tasarlama ile deneysel
bir sonuca varabilmek, incelemek istediği olay hakkında bir sonuca
vararak o olayın sebeplerini açıklamak, bir kanuna ulaşabilmek için,
zihninde almak istediği sonucu, bir varsayım (bir hipotez, bir
faraziye) olarak düşünür. Bu düşüncesine göre, deneylerini yaparak ya
olumlu ya da olumsuz bir sonuca varır. İşte bazı olaylarla ilgili
sebeplerin açıklanması için geçici olarak kabul edilen ... Devamı »»»
HİSTOLOJİ « Bilim ve Sanat
Dokuların yapısını inceleyen bilim; dokubilim. Ayrı bir bilim dalı
olmakla beraber, organlarla doku ve hücrelerin oluşumunu inceleyen
embriyoloji ile bir bütün meydana getirir. Histoloji bilimi, dokuların,
gözle görülmesi imkânsız olan yapısını incelediğinden, ancak
mikroskobun bulunmasından sonra gelişmiş bir bilimdir. ... Devamı »»»
HİTABET « Bilim ve Sanat
Bir fikri, bir dâvayı dinleyicilere benimsetmek, onları bu fikre,
dâvaya inandırmak için söz söyleme işi ya da sanatı. Bu işi yapan
kişiye �hatip�, söylenene de, yerine göre �nutuk�, �söylev�, �hitabe�
denir. Hitabet, nesir türlerindendir. Ancak işlenen konunun, konuşmanın
yapıldığı anda ilgi uyandırması, anlaşılması gerektiğinden, nesrin
genel kurallarına bağlı
olmakla beraber, bazı özel kuralları da vardır. Söz söyleyen kişinin,
söz söyleyeceği toplumu göz önünde bulundurması, anlatımını bu toplumun
isteyeceğine göre ayarlanması gerektir. Bu bakımdan hatibin, kelimeleri
dinleyicile... Devamı »»»
HUKUK « Bilim ve Sanat
Kanun ve âdetlerin bütünü. Haklıyı haksızdan ayırmak için uygulanan
kuralların bütünü, kanunlar ve âdetler bilimi. Hukuk, tabii hukuk
(droit naturei) ve düzenlenmiş hukuk (droit positif) olmak üzere iki
ana bölüme ayrılır. Tabii hukuk, insanın insan olarak doğuştan sahip
olduğu hakları içine alır. Bu hakların özelliğini ve ölçüsünü veren
sağduyu ve duygudur. Ancak, tabii hukukta mutlak bir kesinlik olup
olmayacağını tartışma konusu yapan düşünüşler vardır. Fakat, toplum
halinde yaşayan insanlar arasındaki ilişikleri idare eden kuralların,
tabii hukuku gözetmek ve ona dayanmak zorunluluğu v... Devamı »»»
HÜRRİYET-İ EBEDİYYE ABİDESİ « Bilim ve Sanat
İstanbul'da Şişli'nin kuzeybatısındaki Hürriyet-i Ebediyye tepesinde 31
Mart şehitleri için dikilmiş anıttır. 23 Temmuz 1911 de hürriyet
şehitleri büyük bir törenle buraya gömülmüşlerdir. Bunlardan başka
buraya 29 Mayıs 1913 te öldürülen sadrazam Mahmut Şevket Paşa, Birinci
Dünya Savaşı sonunda Berlin'de öldürülen sadrazam Talât, Paşa'nın naşı
(25 Şubat 1943 ) ile Taifte öldürülen Mithat Paşa'nın naşı (26 Haziran
1951 de) buraya törenlerle gömülmüştür. ... Devamı »»»
HİYEROGLİF « Bilim ve Sanat
Eski Mısır yazısı. Mısır medeniyetinin en güzel ve en başarılı
eserlerinden biridir. Bir takım resimlerden ibarettir. Önceleri,
anlatılmak istenen eşyanın resmini çizmekle başlamış, zamanla fikirleri
resimle ve resimle anlatımı güç olan fikirleri de remizle anlatabilir
duruma gelmiştir. Mısır yazısında 24 harf tespit edilmiştir. Ancak, bu
yazıda sesli harf kullanılmadığından, hiç bir zaman Fenike yazısı gibi
bir alfabe şeklini alamamıştır. Hiyeroglif'in biraz gelişmiş şekli de
yapılmış ve fikirler, daha basit resimlerle anlatılabilir duruma
gelmiştir. Bu değişik Hiyeroglife �Hiyaretik� adı ve... Devamı »»»
HAMAM « Bilim ve Sanat
Genel yıkanma yerleri (Evlerdeki yıkanma yerlerine de hamam denir).
Hamam denilen genel yıkanma yerleri, eski Romalılar ve Bizanslılarda da
yapılmışsa da buharla ısınan ve çok geliştirilmiş olan hamamlar asıl
Türklerde yapılmıştır. Bu sebeple, buharla ısınan hamamlar ,genel
olarak �Türk hamamı� adı ile anılır. Türk hamamları ,başlıca üç
bölümden meydana gelmiştir: Soyunma yeri, soğukluk, sıcaklık. Soyunma
yeri, sokak kapısından sonra geniş bir avlu üzerinde sıralanmış
yüksekçe soyunma sedirlerini ve bölümlerini ihtiva eder. Bu bölümün
ortasında çoklukla bir havuz ve bir köşesinde de kahve oca... Devamı
»»»
JEOLOJİ « Bilim ve Sanat
Yer'in halinden bahseden bir ilim, yer bilimi. Jeoloji yerin yalnız
şeklini değil, oluşunu, yapısını, çeşitli devirlerde geçirdiği ve hâlâ
geçirmekte olduğu değişiklikleri inceler. Başlıca iki kola ayrılır:
Genel jeoloji, Özel jeoloji. Genel jeoloji yerin yapılışını dış ve iç
kuvvetlerin yeryüzünde yaptığı etkileri inceler. Özel jeoloji de yerin
güneşten ayrıldıktan sonra bu güne kadar geçirdiği eğişiklikleri
inceler. ... Devamı »»»
LABORATUAR « Bilim ve Sanat
Bilimsel incelemeler, deney ve çeşitli hazırlıklar için kurulmuş,
içinde gerekli âletler ve maddeler bulunan yer. Her bilim dalına ya da
araştırması yapılacak konuya göre kurulmuş laboratuarlar vardır: Kimya
laboratuarları, fizik laboratuarı, atom araştırmaları laboratuarı gibi.
... Devamı »»»
LİTOGRAFİ « Bilim ve Sanat
Kalker bir taş üzerine, yağlı bir madde ile çizilmiş yazı ve resimleri
basma suretiyle çoğaltma sanatı, taş basması. XVIII. yüzyılda Bavyeralı
Senefelder tarafından icat edilmiştir. ... Devamı »»»
KARİKATÜR « Bilim ve Sanat
Bir kişinin bir şeyin ya da bir olayın tuhaf ve gülünç taraflarını
meydana koyacak şekilde yapılan resim. Karikatürler, güdülen amaçlara
göre, şaka etmek, alay etmek ya da küçük düşürmek için yapılmış
olabilir. Kuvvetli bir anlatım kudretini gerektirdiği için ince ve
önemli bir sanat şubesidir. Edebiyattaki mizah ve yerginin resimdeki
şeklidir. Bugünkü anlamıyla karikatürün meydana gelişi
Rönesans devrine rastlar Bizde XIV. yüzyılda başlayan Karagöz oyunu bir
çeşit karikatürdür. Fakat karikatürlerin bulunduğu mizah dergileri
ancak XIX. yüzyılın sonlarına doğru çıkmağa başlamıştır. Son yıllar...
Devamı »»»
KİMYA « Bilim ve Sanat
Maddenin özelliklerini, yapısını, ayrı ayrı maddeler arasındaki ilgi ve
değişmeleri inceleyerek, bu değişmelerin bağlı olduğu kanun ve
kurallardan söz eden bilim. Kimya üzerindeki bilimsel düşünce, ilkin
Roger Bacon (1214-1294) ile başlar. Kimya, genel olarak, inorganik
cisimleri inceleyen �inorganik kimya�, organik cisimleri inceleyen
�organik kimya� olmak üzere iki büyük şubeye ayrılır. ... Devamı »»»
KÜBİZM « Bilim ve Sanat
Avrupa'da 1910 da ortaya çıkmış bir sanat akımı. Resim, mimarlık gibi
sanat kollarında, eşyayı geometrik şekiller halinde göstermek esasını
güder. ... Devamı »»»
KİTAP « Bilim ve Sanat
Bir ya da birkaç konuya dair eli yazılmış ya da matbaada basılmış
sahifelerden ibaret yaprakların, bir arada birleştirilmesi ile meydana
getirilen, okumaya mahsus ciltli ya da ciltsiz eser. Kitap, bugünkü
şeklini alıncaya kadar çeşitli şekiller ve safhalar geçirmiştir.
Yazının icadıyla başlayan tarih devirlerinde insanlar yazıyı levha
halindeki çamur tabakaları veya balmumu sürülmüş levhalar üzerine yazar
veya ucu ince demir kalemlerle tahtaya veya taşa oyarlardı. Asurlular,
Sümerler, Hititler çamur levhalar üzerine çizgi halinde yazılan
yazdıkları levhaları fırında pişirmek suretiyle sertl... Devamı »»»
MANTIK « Bilim ve Sanat
Zihnimizin doğruyu bulma ve bilme için yaptığı işlemlerin dayandığı
kuralları gösteren bilim. Mantık, insan düşünüşünü konu olarak ele
aldığı için insanı inceleyen psikoloji bilimi ile ilgilidir. Ancak,
Psikoloji, ilkel ya da medenî, hasta ya da sağlam her türlü insanın
ruhundaki normal, anormal her türlü olayı inceler. Mantık ise, ancak,
olgun, sağlam ve mükemmel insanın, nasıl düşünürse doğru düşünmüş
olacağını ortaya koyar. ... Devamı »»»
MATEMATİK « Bilim ve Sanat
Sayılar ve nitelikler üzerinde çalışan bir bilim. Değişik dalları
vardır: Aritmetik (sayılarla ilgili konuları inceler) Cebir (sayılar
yerine harfler kullanarak aritmetikle çözülemeyecek meşeleleri çözer).
Geometri (çizgiler, açılar, daireler arasındaki ilgileri inceler).
Trigonometri (üçgen geometrinin ilerlemiş bir şekli olarak çoklukla
yüzölçümleri ile ilgili meseleleri çözümler). ... Devamı »»»
METEOROLOJİ « Bilim ve Sanat
Hava olaylarından ve onların etkilerinden söz eden bir bilim,
Meteoroloji, hava olaylarım fizik matematik ve istatistik metotlarına
göre inceler. ... Devamı »»»
MİNYATÜR « Bilim ve Sanat
Eski el yazması kitaplara boya ve yaldızla çok dikkatli ve ince olarak
eski usulde yapılan resimlere verilen adı. Çinliler ve Türklerden
İranlılara, oradan da Avrupa'ya geçmiş bir sanattır.Minyatürler, sanat
bakımından çok, kitaptaki konuyu açıklayan ve gerektiğinde en ince
ayrıntılar üzerinde durulan resimlerdir. Gözden çok fikre hitap etmeyi
ön plânda tutmuştur. Derinlik yoktur. Resmin ön ve arka plânında ve boy
farkı ile görünmesi gerekenler, minyatürde, aynı boyda, fakat öndekiler
üstte olmak üzere resmedilir.Türk minyatürünün en ünlü sanatçısı
Levnî'dir. (XVIII. yüzyıl). ... Devamı »»»
MİTHOLOGİA « Bilim ve Sanat
Yunanca �mithos masal�, �logos, bilgi� kelimelerinden gelme, efsaneler
bilgisi anlamında bir deyim. Mithologia bir millet tarafından icat
edilen efsanelerin, tümünü içine alan bir deyim olduğu gibi, bu bilime
verilen bir addır. Her milletin bir mithologia'sı (bu kelime Türkçede
çoklukla mitoloji şeklinde kullanılır) vardır. Bu mithologio, o
milletin dinî inançlarının ve duygularının bir görünüm şekli olmakla
beraber, dinden ayrıdır. Fakat, her dinin de bir mithologia'sı vardır.
Tanrıları, insan şeklinde tasavvur eden bu efsaneler, en eski dinlerde
de vardır. Mithologia'nın oluşumu üzerin... Devamı »»»
MÜZİK « Bilim ve Sanat
Türlü sesleri, kulağa hoş gelecek şekilde dizme sanatına verilen ad.
Güzel sanatların bir kolu olan müzik, insanlığın doğuşu ile
başlamıştır. İlkel toplumlarda yapılan din törenlerinde bu törenlerin
kutsallığı, çoklukla çalınan müzik âletlerinin, söylenen
dinî şarkıların yardımı ile daha da artmıştır, ilk çağlarda eski
Yunanlıların, din törenlerinde müziğe verdikleri önemin büyüklüğü, bunu
gösteren örneklerdir. Ortaçağ boyunca, halk müziğinin yanı sıra dinî
müziğin de önem kazanması, bulunan yeni yeni müzik âletleri ile
toplumlara daha geniş ölçüde etki yapan bir sanat durumuna gelmesi
sonucun... Devamı »»»
MOZAYIK « Bilim ve Sanat
Bir santimetre boyunda ve küçük kareler şeklinde renkli taş ya da cam
parçalarıyla yapılmış duvar resimleri ve zemin döşemelerine verilen ad.
Sanat tarihinde önemli bir yeri olan mozayık usulünde resim yapmak
,eski zamanlardan beri uygulanmaktadır. Bu usûl resimde özellikle
Bizanslılar çok ileri gitmişlerdir. Mozayık döşemede çok eski
zamanlardan beri kullanıla gelen bir usuldür. ... Devamı »»»
OPERA « Bilim ve Sanat
İçindeki konuşmalar müzikli olan ve bir orkestra'nın katılmasıyla
oynanan şarkılı, manzum yazılmış yüksek sahne eseri. Operaya �lirik
dram� adı da verilir. Operanın başlangıç tarihi XVI. yüzyıldır,
İtalya'nın Floransa şehrinde, bazı eserlerin bestelenerek sahneye
konmasıyla başlayan opera, asıl kuruculuğunu Monteverdi (1567 - 1643)
ile kazanmıştır. Bu yeni müzikli dram sanatı. XVII. yüzyılın başlarında
Fransa'ya geçmiş, çok geçmeden Paris'te �Millî Fransız Operası� nın
kurulması ile gelişmeler kazanmaya başlamıştır. Gerek sahne alanında,
gerekse beste alanında yetişen büyük sanatçılar elin... Devamı »»»
OPERA KOMİK « Bilim ve Sanat
İçinde şarkı ile konuşmanın birlikte olabildiği yarı ciddi, yarı komik
sahne eseri. XVIII. yüzyılın ikinci yarısında gelişmiştir. ... Devamı
»»»
OPERET « Bilim ve Sanat
Eğlenceli ve hafif konular üzerinde yazılıp bestelenmiş, kısmen
konuşmalı, kısmen de besteli sahne eseri. Operetlerin özellikle müzik
kısmı çabuk öğrenilir ve kulakta kalacak şekilde bestelenmiştir. Bir
çok çeşitleri vardır. ... Devamı »»»
OTOPSİ « Bilim ve Sanat
Ölümün sebebini anlamak için cesedi açma işi. Otopsi, savcının ve
yargıcın gerekli gördüğü hallerde, adlî tıpla ve patolojik anatomi ile
ilgili hekimler tarafından yapılır, iç organlarda, ölümün meydana geliş
sebebi, tıp bilimi bakımından incelenir. ... Devamı »»»
PALEONTOLOJİ « Bilim ve Sanat
Dünya üzerinde yüz binlerce yıl önceki hayatı inceleyen bilim,
eskivarlık bilim. Fosiller üzerinde çalışan bir bilimdir. Dünya
üzerindeki devir değişimleri, değişik Jeolojik zamanlarda yaşayan
canlıların toprak altında kalmalarına sebep olmuştur. Bu canlılar,
zamanla fosil haline gelmişlerdir. İşte paleontoloji, bu fosilleri
inceleyerek onların yaşadıkları devirleri ve o devrin özelliklerini
meydana çıkarır ... Devamı »»»
PSİKOLOJİ « Bilim ve Sanat
Duyum, heyecan, düşünme gibi olguları ve bunların kanunlarını inceleyen
bilim; ruhbilim. Psikolojinin öbür bilimlerden önemli ayrıntıları
vardır. Bu ayrıntılar da psikolojik olaylarda kendini gösterir.
Psikolojik olaylar, doğrudan doğruya bilinir, kişiseldirler,
uzaysızdırlar ve doğrudan doğruya ölçülemezler. Psikoloji, bu olayları
sübjektif (içebakış) ve objektif (deneyler, bilinebilen olaylar)
yönleri ile inceler. Psikoloji, eski devirlerde, Tanrı bilimciliğin
etkisi altında kalan, psikolojik olayları �ruh� a bağlıyan bir bilim
olarak kalmış, yakın zamanlarda deneysel ve müspet bir bilim ha...
Devamı »»»
SANAT « Bilim ve Sanat
Genel bir anlatışla, düşünülen bir şeyi meydana getirmek özelliğindeki
bilgilerin uygulanmasına ve o işi meydana getirmek için bilgi ve
zekânın kullanılmasına denir. Sanatın niteliği üzerinde filozoflar ve
düşünürler çeşitli açıklamalarda bulunmuşlardır. Bazı filozof ve
düşünürlere göre sanatın niteliğinde �iyi, güzel ve gerçek� vasıfları
vardır ve sanatın �fayda� ile ilgisi bulunur. Bazı filozoflar ise,
sanatın fayda ile bir ilgisi olmadığını, �sanatın, sanat için� olduğu,
sanatta hiç bir maddî fayda aramaması gerektiği görünüşünü savunurlar.
Bu görüşü savunanlar, güzel bulduğumuz bir çok şey... Devamı »»»
SERAMİK « Bilim ve Sanat
Su ile hamur haline getirilen bir çeşit topraktan yapılan, fırında
pişirilmek suretiyle sertleştirilen çanak, çömlek gibi eşyaya ve
bunları yapmak sanatına verilen ad.Seramik işlerinin esasını, yapımları
sonsuz derecede çok değişik olan killer meydana getirir. Çeşitli
seramik işleri için killerin belirli cinsleri uygulanmaktadır.
Killerden meydana getirilen hamur, ya tornada çevirmek suretiyle ya da
kalıplara dökmek suretiyle istenen §ekli alır. Böylece hazırlanmış
şekiller kurutulduktan sonra fırınlarda pişirilir. Yapılan işin cinsine
göre üzerine kaplanacak sır ya da cila ile kaplandıktan so... Devamı
»»»
TABİ SANATI « Bilim ve Sanat
El ya da makine ile basınç yapmak, bir ya da çok renkte boya kullanmak
suretiyle, kâğıt, karton, parşömen selefon, kumaş, deri, muşamba,
madenî levha gibi maddelerin üzerine, yazı, şekil, harita, resim
izlerini çıkarma ve bunları çoğaltma sanatı. Bu işlemde izini bırakan
şekle, �basım kalıbı�, bir yüzeye bunun izini çıkarmaya �basmak� bu
işlerin yapıldığı yere de �basımevi� denir. Yazının icat edilmesinden
sonra, yapılan çeşitli resim ve şekillerin çoğaltılma işi, insanları
düşündüren konulardan biri olmuştur. M.Ö. 4.000 yıllarına doğru basit
şekillerin damgaya b... Devamı »»»
TARİH « Bilim ve Sanat
İnsan toplumlarının, zaman ve yer gösterilerek ve doğru olarak kültür
ve medeniyetlerini inceleyen, hayatlarını, çeşitli ilişkilerini anlatan
bir bilim. İnsan topluluklarının yaşayışları (klan, site, devlet,
imparatorluk), savaşları (yapılan çeşitli savaşlar, barışlar,
antlaşmalar) meydana getirdikleri medeniyetler (hükümet ve idare,
askerlik, hukuk, din, güzel sanatlar, tarım, ticaret v.b.) tarihî
olaylar arasında yer alır ve tarih biliminin konusunu meydana getirir.
Zaman ve yer gösterilerek incelenen tarih olaylarında, zaman ölçüsü
olarak yıl, ay ve gün kullanılır. Olayların birbirine kar... Devamı »»»
TOPLUMBİLİM « Bilim ve Sanat
İnsan topluluğu hayatını ve onu yöneten kanunları inceleyen bilim. Yeni
bilimlerden biridir kuruluşu iki yüz yılı geçmez. Toplumsal olaylar
tarihin incelemeleri arasında yer alırdı.İlkin Fransız filozofu Auguste
Comte toplumbilime bir bilim olduğu gözü ile bakmış ve toplum
olaylarını bir bilim görüşü ile incelemenin zorunluluğunu ortaya
koymuştur. ... Devamı »»»
.
0 yorum yazılmıştır
:: Sonraki »